سردرد – صداع

سردرد – صداع

انواع سردرد ( صداع ) از نگاه طب سنتی ایرانی اسلامی

عارضه صداع ( سردرد ) یا علل برونى دارد و یا علل مزاجى، علل برونى مى تواند از اصابت شیئى به سر، سقوط از بلندى، لذت برى زیاد از ملاعبت و … ناشى گردد.
از نشانه هاى همراه صداع جهش زیاد رگهاى جهنده است که گاه با تب نیز توأم مى باشد.

درمان انواع سردرد

گذشتگان براى درمان انواع سردرد ( صداع ) روش هاى مختلفى را به کار مى بردند، از جمله خونگیرى از رگ قیفال ( Cephalic vein ) و استفاده از تنقیه سبک.
همچنین گل سرخ و گل ارمنى را کوبیده و آمیخته و ضماد آن را به سر مى نهادند.
یا آنکه برگ بید، گل سرخ، گل ارمنى را کوبیده با برگ مورد نیم کوب آمیخته بر موضع قرار مى دادند.
در این معالجات از سرکه نیز استفاده مى کردند و آن نیز بدین علت بود که در پوست نفوذ نموده و اثر داروها را به درون عضو منتقل سازد.

حاج میرزا وفا از پزشکان سرشناس قدیم در یادداشت هاى خود مى نویسد:
«مردى به هنگام اسبدوانى از اسب بر زمین افتاد و در اثر ضربه بیهوش شد. استادم فرمودند سر او را فصد کردند و هفتاد زالو بر آن نهادند. پس از آن پارچه کتانى را به قطعات بزرگ بریده و بر روى قطعه بزرگى از یخ کشیدند و تا دو، سه ساعت پشت سر هم آن را روى سر بیمار قرار دادند و عوض کردند تا آنکه مرد چشم بازگشود. مدتى سرش گیج مى رفت.
استاد او را معالجه کردند. من نیز با همین روش در کرمانشاه و شهرهاى دیگر افرادى را درمان نمودم …»

سردرد گرم ( صداع حار – گرم )

موجبات بروز این نوع سردرد بستگى به شرایط هر شخصى داشته و معمولا عبارتست از :

  • قرار گرفتن بیش از حد در برابر نور خورشید
  • گرماى زیاد و استقرار در نزدیک آتش
  • با صداى بلند و حدّت تمام خواندن یا سخن گفتن
  • استماع اصوات ناهنجار و بلند
  • به خشم آمدن
  • بوئیدن
  • خوردن غذاهاى با طبیعت گرم
  • صرف خوراک خارج از برنامه مقرر
  • ماندن زیاد از حد در حمام

و به طور کلى آنچه سبب افزایش حرارت بدن گردد.

نشانه های صداع حار

  • نشانه هاى این بیمارى عبارتست از :
  • سردرد زیاد
  • رقیق شدن ادرار
  • خشکى چشم و بینى
  • طنین گوش
  • حرارت قابل لمس در ناحیه جلوى سر
  • بیخوابى
  • نیاز به هواى خنک و آب سرد
  • و…

درمان طب سنتی سردرد

به روش گذشتگان چنانچه سردرد ناشى از گرمازدگى باشد بوئیدن صندل، گلاب، کافور، گل بنفشه، گل نیلوفر و سرکه مفید مى باشد.
دیگر آنکه محلول گلاب و سرکه را سرد کرده بر پیشانى بمالند.
همچنین برگ بید، برگ سیب، برگ کاهو، ساقه خرفه، برگ رز(انگور)، عنبّ الثعلب و یا غوره هر یک را که در دسترس باشد کوبیده با گلاب و سرکه آمیخته و ضماد آن را به سر نهند.
نیز مى توان هسته هلیله زرد را کوبیده، با آب یا گلاب آمیخته و به موضع مالید.

هرگاه حرارت بیش از حد باشد اسپرزه را با گلاب یا آب غوره خیس نموده و به سر مى گذارند.
تراشه کدو یا خیار و آب گشنیز و آب خیار یا گلاب نیز بسیار سودمند است.

هشدار : چنانچه سردرد ( صداع ) ناشى از حرارت آفتاب را زود علاج ننمایند سخت شده گاه «بخار اخلاط درونى» را به جنبش درآورده و به سوى مغز مى کشاند.

روش های دیگر درمان سردرد

در کتب پزشکى قدیم نسخ متعدد دیگرى براى درمان سردرد گرم ( صرع حار ) دیده مى شود.
از جمله آمده است که مى توان از سردکرده شیر زنان و چکاندن آن در بینى به رفع عارضه کمک کرد.
همچنین است ممزوج آب کاهو و شیر دختر و یا ممزوج روغن بنفشه و کدو، آب کاهو و آب کاسنى براى قطره بینى.
پاشویه با آب گرم نیز اثر بسیار خوبى در کاهش درد و آرامش بیمار دارد.
ماء الشعیر، دوغ، اسپرزه، انار ترش و شیرین، آب غوره، آب آلوچه، آب برگه زردآلو، گلابى، آلوزرد، گیلاس، هندوانه، مغز خیار، کاهو، اسفناج، خرفه، عدس، زرشک، تمر، سماق، قره قروت، کدو، لیمو، نارنج و … مورد توصیه هستند.

درمان سردرد بدون دارو

در گذشته در جائى که هیچیک از داروها و غذاهاى لازم وجود نداشت، نان را خرد کرده و یک ساعت در آب سرد خیس مى کردند بعد آب را عوض مى نمودند. این عمل دو سه بار تکرار مى شد بعد آن را با دوغ ترش یا آب غوره و یا آب انار به بیمار مى خورانیدند.

براى رفع بى خوابى بیمار برگ کدو، برگ کاهو و یا اسفناج را بورانى نموده و یا به نوعى دیگر به بیمار مى دادند. همچنین از مغز تخم کدوى شیرین، تخم خرفه، تخم گشنیز، تخم کاهو و تخم خیارین استفاده مى کردند.

سردرد ناشی از خروج خلط بینی

صداع ناشى از دفع خلط

« خلط » جسم سیالى است که از استحاله غذا در بدن حاصل مى گردد. موجب این نوع سردرد که پس از دفع خلط از بدن، عارض مى شود، خون ریزى بسیار از بینى و اسهال زیاده از حد مى باشد.

نشانه های سردرد ناشی از خروج خلط بینی

نشانه هاى این نوع سردرد عبارتست از :

  • سبکى سر
  • خشکى روى و دهان
  • اشتهاى زیاد
  • و دیگر علامات کم خونى.

درمان سردرد ناشی از خروج خلط بینی

براى درمان این سردرد به روش قدما مى توان شیر دختر به بینى چکاند و از روغن کدو، نیلوفر و بنفشه بر پیشانى مالید.
ضمنا خوراکى ها و داروهاى مقوى طبیعى مانند آب هویج خام، انجیر، هلو، فندق، کنجد، شقاقل، زنجبیل، بادام شیرین، شنبلیله، تخم شنبلیله، کتیراى گون، باقلاى مقشّر، مغز تخم کدوى شیرین، آب انار شیرین، مویز، عناب، صمغ عربى، حب صنوبر، حب الخضراء، گوشت ماکیان و گوشت بره، توصیه شده اند.
هشدار : این گونه بیماران نباید استفراغ نمایند.

سردرد ناشی از غلبه خون

صداع ناشى از غلبه خون

نشانه ها سردرد ناشی از غلبه خون

نشانه هاى این نوع سردرد عبارتست از گرانى سر، سنگینى اندام، میل به خواب، افسردگى، خمیازه، دهان دره، شیرینى طعم دهان، سرخى صورت و چشم ها، ریزش خون از بینى و بن دندان ها و مقعد، دفع ادرار غلیظ و سرخرنگ، زنش نبض به طور عظیم و پر و گاه ورم صورت و پلک ها و تجسم اشیاء به رنگ سرخ …

درمان سردرد ناشی از غلبه خون

در گذشته در این نوع صداع نخست رگ اکحل یا قیفال را مى گشودند. چنانچه فصل و همچنین سن بیمار مساعد بود مقدار مورد نیاز خون گرفته مى شد. چنانچه بیمار بنیه کافى نداشت پس از خونگیرى مطبوخ هلیله و دیگر داروهائى را که قبلا ذکر شد به او مى خورانیدند. استفاده از مسهل هاى ترش مناسب و فى المثل مسهلى مرکب از تمر هندى ۶، پوست هلیله زرد ۴، ترنجبین ۱۴، شیر خشت ۶ و بنفشه ۳ ل(مثقال ۶۸۷۵/ ۴ گرم) در صورت لزوم یک روز در میان نیز تجویز می شد.

در صورتى که با همه تدابیر سردرد باقى مى ماند رگ بینى یا رگ پیشانى یا رگ صافن را مى زدند و یا بر ساق پا حجامت مى کردند. اقدام دیگر این بود که پاها را در آب گرم نهاده آنها را شستشو داده و کف پا را با نمک مى مالیدند. به عنوان غذا، آش غوره بدون گوشت، آش آلو یا تمر، آش عدس، اسفناج، کدو، و نیز عناب، سکنجبین، آب انار ترش و آب غوره را مناسب مى دانستند. براى دفع اخلاط سوخته بدن آب هندوانه مخلوط با سکنجبین مى دادند و براى رفع سرفه بیمار را از ترشى منع و ماء الشعیر تجویز مى کردند.

سردرد صفراوی

صداع صفراوى

اگر سردرد ( صداع ) به علت غلبه صفرا باشد نشانه هاى آن همان علائم صداع نوع اول است که به شرح زیر مى باشد :
درد در ناحیه چشم ها، صورت و تارک سر، تلخى دهان، التهاب و خشونت زبان، زردى و رقت ادرار، بیخوابى، بى اشتهائى، سرعت نبض و تجسم و تخیل اشیاء به رنگ زرد.

درمان سردرد صفراوی

براى این نوع صداع نسخ متعددى در اختیار است :
۱٫ جوشانده اى مرکب از ریشه کاسنى ۲، شاهتره ۲، تخم کاهو ۲، تخم گشنیز ۴، شیرخشت ۸، بنفشه ۴، نیلوفر ۲، ترنجبین ۱۲ ل، عناب ۱۰ و سپستان ۱۰ دانه.
۲٫ پاشویه اى مرکب از جوشانده فلوس ترش، سبوس گندم، خطمى و بنفشه.
۳٫ مطبوخ هلیله؛ ۸ مثقال هلیله زرد را مى جوشانند به حدّى که نیمى از آب آن تبخیر شود سپس آن را با ده مثقال شیرخشت و یا سى مثقال ترنجبین آمیخته و میل مى کردند.
۴٫ هلیله زرد ۷، گل سرخ ۲، بنفشه ۳، تمر هندى ۵ ل و آلو بخارا ۳۵ دانه را جوشانیده و صاف کرده و با ۲۰ ل ترنجبین مى نوشند.
۵٫ انار شیرین و ترش را پوست کنده، دانه هاى آن را کوبیده و آبش را مى گیرند و قدرى آب آشامیدنى و ۱۵ مثقال شیرخشت بدان مى افزایند و میل مى کنند.
۶٫ حدود ۵ سیر آلو سیاه را مى شویند و مى خیسانند و سپس آن را مى جوشانند تا کاملا پخته شود. بعد آن را با گلاب و در صورت نیاز قدرى شکر آمیخته و مورد استفاده قرار مى دهند. افزودن حدود یک نخود سقمونیا اثر این مسهل را شدیدتر مى کند.
۷٫ جوشانده اى مرکب از فلوس ترش و یا پوست هلیله زرد ۴، مغز فلوس ۱۲، ترنجبین ۱۴، گل سرخ ۱، بنفشه ۴، تمر هندى ۵، روغن بادام شیرین ۲ ل، عناب سپستان ۲۰ و آلو بخارا ۳۰ دانه
۸٫ بنفشه را کوبیده، با سرکه آمیخته و به سر و پیشانى ضماد مى کنند.
۹٫ ضماد کوبیده برگ خرفه یا کاهو.
۱۰٫ آب کاهو، آرام بخش و خواب آور است به نحوى که با استفاده از آن دیگر نیازى به داروهاى جدید نخواهد بود. حتى بیمارانى که با داروهاى خواب آور به خواب نمى روند با پیروى از این دستور آرامش لازم را به دست مى آورند. شخصا این دو نسخه را مورد تجربه و آزمایش قرار داده و به ویژه در بیماران مبتلا به ورم پرده مغز سودمند یافته ام.
۱۱٫ آب کاهو و آب کدو را با شیر زن آمیخته در بینى مى چکانند. هریک از شیره هاى نباتى مزبور توأم با شیر نیز کفایت مى کنند.
۱۲٫ چکاندن آب کاهو به تنهائى یا با اندکى کافور در گوش.
نکته : خوراک- غذاى این نوع بیماران همانند غذاى بیماران نوع دمویست، منتهى در اینجا غذاهاى با «طبیعت سرد» بیشتر باید مورد استفاده قرار داده شوند.

سردرد همراه با ناراحتی معده

صداع همراه با ناراحتى معده

هرگاه سردرد همراه با ناراحتى معده باشد، نشانه آن کاهش اشتها و ناگوارائى غذا مى باشد. با گرسنگى و تهى ماندن معده، صداع شدت مى یابد. تشنگى غلبه کرده و دهان تلخ مى شود.
در چنین وضعیتى نخست باید در بیمار اقدام به عمل قى نمود. در گذشته آب برگ چنار را با سکنجبین آمیخته و به بیمار مى خورانیدند تا استفراغ روى دهد. این عمل را با استفاده از هلیله زرد و ایارج فیقرا نیز انجام مى دادند. استفاده از آب انار، آب غوره، آب لیمو و شربت ریواس همراه با چند قطعه نان نیز هر بامداد تجویز شده است.

سردرد مزمن

صداع مزمن

پزشکان متقدم در صداع مزمن، چنانچه «ماده» غلیظ مى‏بود، نخست موى سر را تراشیده سپس ضمادى مرکب از کوبیده بوره ۲، فرفیون، سداب دشتى و تخم هزار اسفند (از هریک ۱ ل) و خردل ۲ ل را بر سر مى‏نهادند. براى خنثى کردن حرارت ناشى از این ضماد، سفیده تخم مرغ، روغن گل و اندکى سرکه بدان مى‏افزودند. دیگر آنکه از ضمادى مرکب از فرفیون ۱۰ درهم «۱»، موم زرد ۳ درهم، روغن زیتون ۱۲ درهم استفاده مى‏کردند.
اگر ماده صفراوى مى‏بود به درمان فرانیطس sitinerhP مى‏پرداختند. براى سردرد مزمن ضمادى مرکب از تخم تره تیزک کوبیده با زرده تخم مرغ و نیز استفاده خوراکى از سنا تجویز مى‏شد.
اینجانب شخصا استفاده از «اطریفل» را در درمان صداع بسیار مؤثر یافته و بارها آن را آزموده‏ام. استفاده از انواع هلیله‏ها نیز مفید بوده و در بسیارى موارد درمان‏کننده قطعى مى‏باشند.
در نسخ قدیم استفاده از حبى مرکب از تاتوره سیاه، زنجبیل و ریوند براى رفع سردرد مزمن و ضعف معده و قطع اعتیاد به افیون توصیه شده است.
چنانچه حبّ الشفاء را که در درمان تب ربع داده مى شود مدتى به میزان یک حب در روز مورد استفاده قرار دهند سردرد مزمن را رفع خواهد کرد.

سردرد بلغمی

صداع بلغمى

بروز این سردرد ناشى از افزایش بلغم است.
نشانه ها
گرانى سر و چشم، سستى و کاهلى در کارها، فزونى و سنگینى خواب، فراموشى، رطوبت بینى و دهان، بى میلى به آب، غلظت ادرار و نبض کند و متفاوت.
درمان
براى نضج بلغم که معمولا ده روز طول مى کشد قدما به شرح زیر عمل مى نمودند. اول رازیانه و گلقند مى دادند، سپس مسهل هائى که پاک کننده مغز باشند مانند صبر زرد، تربد، انیسون، مصطکى، سقمونیا و نمک هندى از هریک به قدر کافى کوبیده و با عسل سرشته و به صورت حب به بیمار مى خورانیدند. حب هاى مشابه دیگرى مانند حب قوقایا، حب صبر، شبیار، ایارج فیقرا و شحم حنظل نیز مورد استفاده قرار مى گرفتند.
در صورت اقتضاء تنقیه شکر سرخ ۱۰، گل خطمى ۲، گل پنیرک ۲، بابونه ۲، رازیانه ۲، سگبینج ۲/ ۱، ریوند چینى ۲، سنامکى ۲ مثقال و انغوزه ۸ نخود مى کردند.
براى بیرون کشیدن رطوبت و بلغم از سر و بینى اقدام به غرغره مى نمودند.

چهارگونه غرغره به شرح زیر مى باشد :

  1. محلول خردل و سکنجبین
  2. آمیخته پودر خردل، عاقرقرحا، سعتر و پوست بیخ کبر یا انگبین
  3. محلول مرزنجوش خشک، سعتر و صبر زرد به مقدار مساوى در انگبین عسلى
  4. محلول ایارج فیقرا.

به عنوان بخور از جوشانده پودنه دشتى، بابونه، مرزنجوش، اکلیل الملک و سعتر (شوید) استفاده مى شد.
از جمله مرهم هاى مؤثر، مرهم فرفیون و روغن است که سائیده آن را به هنگام درد به پیشانى مى مالیدند. استفاده از انفیه عاقرقرحا، فلفل و کندر و مانند آن نیز اثربخش است.
قدما روغن شوید را با روغن بابونه و روغن بادام تلخ گرم کرده و در گوش مى چکانیدند.
همچنین جند بیدستر و فرفیون را در روغن کنجد حل کرده در بینى مى ریختند. اینجانب براى بیماران خود از روغنى که ترتیب ساختش را خود مى دهم و بنام «روغن احمدیه» نامگذارى کرده ام استفاده مى کنم.
به دستور زکریاى رازى بیمارى را که به علت صداع سرد دچار بیخوابى مى گردید با مالش روغن شوید بر سر و چکاندن آن در گوش درمان مى کردند.
در نسخ قدیم آمده است که ممزوج روغن گرم و نفت را چنانچه در گوش بچکانند گاه حتى طنین گوش را نیز برطرف مى سازد.
بیمارى که دچار بلغم معدى بوده و به همین جهت دچار صداع گردد نشانه بیمارى اش سرگیجه و گرانى معده و آروغ هاى ترش است. چنانچه قى نماید، مایع ترش و شیرین و یا بلغم بى طعم از دهانش خارج شده و هر ساعت دهانش پر از آب مى گردد.
نخستین اقدام در مورد این گونه بیماران آنست که پس از قى، گلقند عسلى، انیسون، زیره، مصطکى و ایارج فیقرا و مانند آن دهند. هرگاه صداع به طور پیوسته روى دهد هر بامداد باید ترکیبى از صبر زرد داده شود.
پزشکان قدیم در صورتى که با تجویز دارو به نتیجه نمى رسیدند سر را داغ مى کردند.

سردرد ناشی از ضعف دماغ

صداع ناشى از ضعف دماغ

نشانه ها
نشانه هاى آن به طور معمول همانی است که در صداع بلغمى ذکر شد.
در اینجا چنانچه اقدام به تقویت مزاج نموده و هر صبح ناشتا دو مثقال تخم گشنیز را خیس کرده با یک مثقال نبات یا شکر میل نمایند بهبود حاصل خواهد شد. همچنین پس از تنقیه، براى تبدیل مزاج، بابونه، اکلیل الملک و مرزنجوش را آمیخته و ضماد مى نمایند.
چنانچه طبیعت بیمار سوداوى باشد براى تبدیل مزاج باید هرآنچه «کم حرارت و متمایل به سردى» باشد به کار برند و اگر طبیعت سوداوى احتراقى باشد باید از خوراک هاى «سرد و مرطوب» استفاده کرد.
هرگاه درد کاهش نیابد باید به پاکسازى مغز از سودا پرداخت. شربت اسطوخودوس را باید بسیار مفید دانست، زیرا این گیاه در واقع جاروب دماغ است. این شربت را باید روز اول ۵ ل(مثقال) و روز دوم ۶ ل و بعد از آن روزى ۷ ل، با شیره تخم کاسنى و بادیان و یا عرق گاوزبان تا مدت ۱۲ روز بنوشند.

ترکیب شربت اسطوخودوس

اسطوخودوس ۱۰، عود حلیب ۱، بادیان ۱، بیخ بادیان ۱، گاوزبان ۱، اصل السوس ۱، پرسیاوشان ۱، پوست بیخ کرفس ۳، تخم خطمى ۳، گل بنفشه ۳، گل سرخ ۲، مویز بى دانه و سپستان از هریک ۲۰ دانه. این اجزاء را باید خیسانده و جوشانده و صاف کرده و با شکر سفید قوام آورند. قدما شش روز پس از استفاده از این شربت به بیمار حب شبیار یا ایارج فیقرا مى دادند.

برخى از پزشکان متقدم معتقد بودند که پس از عمل خونگیرى از بیمار، چنانچه تنها یک دارو چون آلو سیاه یا تمر هندى یا هلیله کابلى و یا صبر زرد تجویز شود کافیست و رفع سردرد خواهد شد. نگارنده هم بارها با استفاده از یک داروى واحد به نتیجه رسیده ام.
جوشانده حنظل در روغن زیتون براى پاکسازى دماغ و چکاندن آن در گوش تجویز شده است. همچنین استعمال آن با کتیرا به میزان نیم درهم به عنوان معین به کار رفته است. تخم حنظل زداینده صداعى است که درد آن به نهایت سختى رسیده باشد. خواه ماده عامل آن در پوست باشد یا در سر یا نقطه دیگرى از بدن.
به عقیده قدما نوشیدن و بوئیدن مرزنجوش و ایجاد عطسه با آن براى رفع صداع سودمند بوده و شستشوى عضو با آن، صداع ناشى از «باد غلیظ» را برطرف خواهد کرد.

داروهاى دیگر مورد تجویز در گذشته به شرح زیر بوده است :

– شوید سائیده
– عطسه با بوئیدن مشک، صداع ناشى از «سردى در رطوبت» را زایل مى نماید.
بخصوص اگر اندکى کافور و زعفران بدان بیافزایند مؤثرتر خواهد بود. (مشک از جمله داروهائیست که تقویت مغز و روان را مى نماید.)
– سگبینج، صداع سرد ناشى از «باد» را تحلیل مى برد.
– جوشانده اسطوخودوس «خلط بارد» را که سبب صداع گردیده باشد از بدن بیرون مى راند. بختیشوع حکیم معتقد بود مداومت در نوشیدن و ضماد آن در رفع صداع بسیار نافع مى باشد.
– سنا مکّى (خوراکى و ضماد)
– عسل خیارچنبر (خوراکى و ضماد)
– مطبوخ کلم (ضماد)
– نعناع و عصاره آن (ضماد)
– جند بیدستر (خوراکى، بویشى و ضماد)
– دارچین (خوراکى و ضماد)
– خولنجان (خوراکى و ضماد)
– نشادر (بویشى و ضماد)
– بابونه (خوراکى و بویشى)
– جوزبویا (خوراکى)
– پودر بسباسه (خوراکى و پاشیدنى بر سر و پیشانى)
– قسط (بخور و ضماد)
– هلیله کابلى (خوراکى- سبب اسهال سودائى و بلغمى مى شود.)
– خمیر محموده (سقمونیا) و سرکه و روغن گل (ضماد)
– زنجبیل پرورده با عسل و یا شکر (خوراکى)
– اسطوخودوس (خوراکى)
– موى سوخته آغشته به روغن گل سرخ (عطسه آور)

در شرایط صحت و سلامت بدن، خون اندکى قلیائیست. هرگاه این تعادل به هم خورده و ترشى خون افزایش یابد اختلالى در مزاج رخ خواهد داد. اگر «ماده سودا» در معده باشد در این حال صداع با مشارکت معده رخ خواهد داد و نشانه آن را نیز مزاج سوداوى، آروغ ترش و علائم مالیخولیائیست.

برگرفته از : کانال تلگرام سفیران و احیا کنندگان سلامت ، منتسب به آقای دکتر روا زاده

مطالب مرتبط

1 نظر

شما هم در بحث شرکت نمایید...

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *